KANUNI YA UAINISHAJI WA VITENZI (VERB SUBCATEGORIZATION)

 Leon Ike Oduor,

KANUNI YA UAINISHAJI WA VITENZI (VERB SUBCATEGORIZATION)

Aina ya vitenzi

Vikuu,Visaidizi,Halisi,Sambamba,Vishirikishi na Vitenzi jina.

Vitenzi ni maneno yanayotumiwa kuarifu matukio,matendo,michakato (process) na hali Fulani.

Wanasarufi kwenye matawi tofauti kama vile mofolojia,sintaksia na semantiki huwa na sababu tofauti za kuainisha vitenzi,nomino,vivumishi n.k.Mwanamofolojia kwa mfano ata ainisha vitenzi pengine kwa kutaka kuonyesha miundo tofauti ya vitenzi ilhali kwa mwana semantiki uainishaji wa vitenzi hufanywa kwa kuzingatia maana zinazobebwa kwenye vitenzi tofauti,kwa mwanasintaksia kusudi kuu ya uainishaji wa vitenzi ni kubainisha mahitaji ya kimuundo ya vitenzi ili kukamilisha muundo wa sentensi.

Wanasintaksia uainisha vitenzi kwa kutumia dhana ya uelekezi (transitivity). Kisintaksia vitenzi vinainishwa kwenye vikundi vitatu pekee.

i) Vitenzi visioelekezi (intransitive)

ii) Vitenzi vielekezi (transitive)

iii) vitenzi vielekezi maradufu (di-transitive)

Uelekezi ni dhana inayotumika ili kubainisha washiriki (valencies) wa lazima wa kitenzi katika kukamilisha muundo wa kimsingi wa kitenzi yaani vipashio vya shuruti ambavyo vinashirikiana na kitenzi ili kukamilisha muundo wa kimsingi wa sentensi…Muundo wa kimsingi wa sentensi yanamaanisha yale mahitaji ya kisarufi ambayo ni lazima yatimizwe ili sentensi iwe sahihi.Kutokana na hayo basi ni wazi kwamba huo muundo wa kimsingi wa sentensi unaweza kuongezwa vipashio vya hiari k.v KEM,KEN,KEW na KH.Vipashio hivyo vya hiari havitokei kwa minajili ya kutimiza mahitaji ya kisarufi bali kwa mahitaji ya kuongeza maana.

i)Vitenzi visiolekezi (valency of 1)

Ni aina ya vitenzi ambayo vinahitaji mshirika mmoja pekee wa nje ili kukumilisha muundo wa kimsingi wa sentensi.Vitenzi kama hivyo vitumikapo katika kuunda sentensi,T hicho hakiwezi kamwe kufuatiwa na kundi nomino chochote katika nafasi ya kipozi.Kitenzi hicho basi hakina mshirika wa ndani ijapokuwa kinaweza kufuatiwa na virai vielezi mbali mbali.mf –cheza,lia,kimbia.

                                                                   S

                                                       KN                  KT

                                                           N                     T

                                                        Viola               anacheza



ii)Vitenzi vielekezi (valency of 2)

Hivi vitenzi huelekeza yaani huelekeza kitenzi na nomino katika sentensi mf  Sarah anasoma kitabu.Hapa tunaweza kusema kwamba tuna nomino mbili,N1 na N2.Washirika hapa ni wawili.Mshirika mmoja wa nje na mmoja wa ndani.

                                          

                                                                  S

                                                    KN                  KT

                                                     N                     T              KN2

                                                                                               N2

                                                 Sarah              anasoma         gazeti                                    

                                                  Ogut              alileta              zawadi

iii) Vitenzi vielekezi maradufu (valency of 3)

Vitenzi hivi aghalabu hufuatwa na nomino 2.mfano;Cathy aniletee pesa niende sokoni au Mitchele amemnunulia Ali kitabu.Washirika hapa ni watatu.Mshirika mmoja wa nje na wawili wa ndani.

                                                 

                                                                    S

                                                       KN                  KT

                                                                                                      

                                                     N                     T              KN2      KN3

                                                                                             N2              N3

                                                 mitchele          -nunulia         Ali               Kitabu 

                                                  





                                               

                                                                    S

                                                       KN                  KT

                                                     N                     T              KN2

                                                                                                N2               KT

                                                                                                               T       N3

                                                  Cathy             -letee            pesa     niende       sokoni

Ni vizuri nieleze hapa kuwa neno sokoni inaweza kuitumiwa kama kielezi cha mahali.(KEm) kwa kufuata muundo wa KN + ni = Em mfano Duka +ni =Dukani ama Hospitali+ ni + Hospitalini.

                                                    

Comments

Popular posts from this blog

Semantics and Pragmatics in Kiswahili

Managing the Invisible Workforce: Freelancers, Bots, and Algoriths